Dla rodziców, problemy emocjonalne, Trudne tematy, wykorzystanie seksualne dzieci

Wyzwania i odpowiedzialność w rozwoju seksualnym osób niepełnosprawnych intelektualnie

Autor: dr n. społ. Elżbieta Pieńkowska, psycholog

W ramach od niedawna toczącej się w Polsce debaty społecznej na temat seksualności osób z obniżoną sprawnością intelektualną osiągnięto, między innymi, jeden ważny cel: zaczęto – a raczej przyzwolono – na głośne mówienie o prawach osoby niepełnosprawnej intelektualnie, która, tak jak pozostała część społeczeństwa, rozwija się seksualnie. Efektem tego stało się odkrywanie specyfiki stadiów rozwojowych w seksualności dzieci, młodzieży i dorosłych z obniżoną sprawnością intelektualną oraz projektowanie adekwatnych programów edukacji seksualnej. Mówienie o seksualności osób niepełnosprawnych to również (jeśli nie przede wszystkim) dokładne określenie wyzwań, jakie stawia przed społeczeństwem rozwój seksualny tak zróżnicowanej (1) populacji, jaką jest populacja osób niepełnosprawnych intelektualnie. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera wyznaczanie zakresu odpowiedzialności za jakość funkcjonowania w tym obszarze aktywności. To, między innymi odpowiedzialność za:

  • ochronę przed nadużyciami seksualnymi,
  • zapewnienie profesjonalnej ochrony i wsparcia podczas procedur sądowych w przypadku zgłoszonych nadużyć,
  • stworzenie programu oddziaływań terapeutycznych (indywidualnych, grupowych oraz systemowych (2)) dla ofiar przemocy seksualnej z obniżoną sprawnością intelektualną;
  • profilaktykę niewłaściwej realizacji seksualności w relacjach z innymi o charakterze dewiacyjnym lub/i sprawczym;
  • adekwatną diagnozę źródeł nienormatywnej aktywności seksualnej i zaprojektowanie adekwatnych (uwzględniających zagadnienie sprawczości seksualnej osób  niepełnosprawnych intelektualnie) oddziaływań naprawczych (terapii seksualnej, terapii rodzinnej, zajęć psychoedukacyjnych, itp.).

Nie zapominajmy o rodzicach…

 

Poruszając i skrupulatnie analizując temat seksualności i jej adekwatnego wspierania w cyklu życia każdego człowieka nie należy zapominać o tym, co gwarantuje sukces rozwojowy w tym obszarze.  To nie tylko zmiany wyznaczane zegarem biologicznym, ale przede wszystkim uwarunkowania społeczne, wśród których podstawowego znaczenia nabiera środowisko rodzinne.

down-syndrome-family

Rodzice dziecka niepełnosprawnego intelektualnie, oprócz stresu wynikającego z naturalnych wyzwań rodzicielstwa, doświadczają jeszcze dodatkowych stresorów związanych z informacją (oraz sposobem jej otrzymania) o niepełnosprawności intelektualnej oraz jej konsekwencjami dla całego systemu rodzinnego. Dlatego często po długotrwałym procesie adaptacji do otrzymanej diagnozy (czasami też już w jego trakcie), nagle konfrontują się  z nowym wyzwaniem wychowawczym, za jakie uznaje się wspieranie rozwoju seksualnego. Przed opiekunami staje wówczas zadanie zapewnienia edukacji i doświadczeń, które optymalizują tę sferę rozwoju. Przeprowadzenie własnego dziecka z niepełnosprawnością intelektualną przez wyzwania rozwojowe seksualności (szczególnie  w okresie adolescencji), a w szczególności wspieranie rozwoju społecznego i zapewnienie edukacji seksualnej, bywa dla rodziców przeszkodą nie do pokonania.

Dzieje się dlatego, ponieważ:

  • wiedza na temat seksualności oraz indywidualne doświadczenia związane z aktywnością seksualną własną i innych osób mogą utrudniać nadanie właściwego znaczenia seksualności w życiu każdego człowieka, także tego niepełnosprawnego;
  • niskie poczucie własnej wartości w roli rodzica dziecka niepełnosprawnego intelektualnie przyczynia się do częstszego wycofywania się ze wspierania dziecka w jego rozwoju, także seksualnym;
  • rodzice martwią się, że rozmowy na temat seksualności z ich niepełnosprawnym dzieckiem mogą zachęcić je do aktywności, do której nie jest przygotowane;
  • rodzice nie wiedzą, czy posiadają adekwatną wiedzę i posługują się właściwym słownictwem, aby zapewnić swoim dzieciom optymalne warunki rozwoju seksualnego;
  • wartości, aktywność seksualna, jakie obserwują, czy język, jaki słyszą oraz nachalna obecność seksualności we współczesnej kulturze przyczyniają się do znacznego uczucia dyskomfortu w obszarze rozmów na temat seksualności i związanej z nią intymności.

Niewątpliwie wśród rodziców dzieci niepełnoprawnych intelektualnie są tacy, którzy akceptują rozwój seksualny swojego dziecka jako naturalną sekwencję zmian rozwojowych pojawiających się w życiu każdego człowieka. Jednak nie są oni wolni od licznych lęków związanych z seksualnością swojego dziecka. Przeżywają często silny konflikt pomiędzy świadomością prawa ich dorastającego dziecka do rozwijania własnej seksualności a świadomością ograniczeń rozwojowych ich dziecka spowodowanych deficytami poznawczymi.

Rodzice mają często wątpliwości dotyczące tego, jak powinna być zaprojektowana edukacja seksualna dla ich dziecka – na jakie sfery powinna kłaść szczególny nacisk. Są niepewni, co do roli, jaką powinni odgrywać w rozwoju seksualnym swojego dziecka i do jakiego stopnia powinni je kontrolować. Chociaż wielu z nich wierzy, że ich dzieci z obniżoną sprawnością intelektualną mogą czerpać przyjemność z długoterminowych związków interpersonalnych opartych na miłości i aktywności seksualnej, to jednak obawiają się, czy osoby te są w stanie podejmować adekwatne decyzje z tym związane. Dlatego dla rodziców adolescencja staje się często okresem balansowania pomiędzy szacowaniem możliwości własnego dziecka niepełnosprawnego intelektualnie a zakresem swobody, jaki należy przyznawać młodemu człowiekowi  w sferze jego seksualności.

Nie można rozważać rozwoju seksualnego osoby niepełnosprawnej intelektualnie i sposobów optymalizowania jego efektów bez uwzględniania specyfiki jej systemu rodzinnego. Rodzice stanowią integralną część rozwoju seksualności każdego człowieka, a wzorce ekspresji emocjonalnej i seksualnej, jakich dostarczają oraz wartości, jakimi się kierują, stają się istotnym drogowskazem dla ich dziecka.

Jednak rodzice ci realizują swoje zadania opiekuńczo-wychowawcze w obliczu doświadczania nieprzewidywalnego i chronicznego stresora (a także jego licznych konsekwencji), jakim jest niepełnosprawność intelektualna własnego dziecka. Muszą kształtować swoje relacje z dzieckiem w warunkach, które nie są typowe i optymalne. Niejednokrotnie rodzice zmagają się z obwinianiem się za diagnozę dziecka, społeczną stygmatyzacją niepełnosprawności intelektualnej oraz niską dostępność lub/i jakość wsparcia wewnątrz – i zewnątrzrodzinnego. Dlatego w rozważaniach i trosce o jakość funkcjonowania seksualnego człowieka z niepełnosprawnością intelektualną warto troszczyć się również o jakość funkcjonowania jego środowiska rodzinnego.

Jeszcze kilka ważnych słów o nadużyciach seksualnych wobec osób niepełnosprawnych intelektualnie…

 

Zagadnienie wiktymizacji seksualnej osób z obniżoną sprawnością intelektualną, nadal wymaga wnikliwej analizy teoretycznej i empirycznej. To, niestety, obszar z różnych powodów, w małym stopniu poznany i, przez to, zaniedbany.

Często dzieje się tak, że osoba mająca wiedzę i doświadczenie w pracy z osobami z niepełnosprawnością intelektualną, nie posiada kompetencji z zakresu edukacji seksualnej i diagnozy nadużyć seksualnych i odwrotnie.

Niezaprzeczalnym faktem jest to, że osoby z obniżoną sprawnością intelektualną są wykorzystywane seksualnie, ale niestety rzadko o tym mówią, bo nie wierzą, że uzyskają pomoc – a jeśli ujawnią doznawaną przemoc, to rzadko otrzymują profesjonalną pomoc psychologiczną. Dzieci i młodzież z niepełnosprawnością intelektualną mają trudności z ujawnieniem doświadczonego wykorzystania seksualnego. O wiele częściej istnieje prawdopodobieństwo zignorowania sygnałów o doświadczonej traumie lub potraktowania ofiary jako niewiarygodnej.

Dlatego nie mówią o nadużyciach seksualnych, bo wiedzą, że najbliższe otoczenie (dom i szkoła):

  • nie chce słyszeć takich informacji,  ponieważ będzie to wymagało podjęcia się określonych działań: towarzyszenia w przesłuchaniach, zorganizowania określonej pomocy psychologicznej ofierze, czy zajęć profilaktycznych w szkole;
  • jest „zamknięte” na tematy związane z różnymi aspektami seksualności (łącznie z zagadnieniem wiktymizacji seksualnej);
  • dyskredytuje ich wiarygodność;
  • obarczy ich odpowiedzialnością za wykorzystanie seksualne z powodu prowokacyjnych zachowań seksualnych wobec sprawcy.

Skutkiem tego jest wiele ofiar, pozostawionych bez wsparcia i profesjonalnej pomocy w traumie wykorzystania seksualnego, co, niestety, w wielu przypadkach wtórnie zwiększa prawdopodobieństwo ponownej wiktymizacji seksualnej.

Tym, co zwiększa prawdopodobieństwo nadużyć seksualnych wobec osób z obniżoną sprawnością intelektualną jest:

  • ich uległość i zewnątrzsterowność – często robią to, co inni im karzą, akceptując to, jako naturalny bieg zdarzeń;
  • trudności w rozumieniu implikacji i potencjalnych konsekwencji określonych sytuacji i wydarzeń, przez co często narażają się na uczestniczenie w niebezpiecznych dla siebie sytuacjach społecznych;
  • poczucie braku akceptacji, wyobcowania lub odrzucenia w relacjach z rodziną lub rówieśnikami, które może prowadzić do poszukiwania kontaktu z innymi osobami w sposób nieadekwatny sytuacyjnie i rozwojowo – wówczas manifestowana potrzeba uczucia i bliskości jest instrumentalnie wykorzystywana przez sprawców do zaspokojenia własnych potrzeb seksualnych;
  • mniejsza zdolność do rozpoznawania zdarzeń i oceniania ich według ogólnie przyjętych norm;
  • mniejsza zdolność do unikania lub wycofywania się z sytuacji zagrażających;
  • skłonność do nadmiernej ufności wobec mało znanych osób i bez oporów wykonywania ich poleceń, bardzo często niewłaściwie oceniając motywację ich zachowań;
  • trudności z ujawnieniem doświadczonego wykorzystania seksualnego u dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną (na przykład z powodu trudności w komunikacji interpersonalnej, obawa przed dyskredytowaniem własnej wiarygodności).

Nierzadko osobom z niepełnosprawnością intelektualną podawane są różnego rodzaju leki, na przykład leki uspakajające czy leki przeciwdrgawkowe, co dodatkowo osłabia umiejętności samoobrony w zagrażającej społecznie sytuacji. W przypadku sprzężonych z niepełnosprawnością intelektualną deficytów fizycznych (np. zaburzenia wzroku, ograniczenia motoryczne) wspominany jest kolejny czynnik, jakim jest fizyczna bezbronność.

aaa

Dlatego tak ważne jest zaprojektowanie takiego programu edukacji seksualnej, który wnikliwie uwzględni zagadnienie czynników ryzyka nadużyć seksualnych wobec osób z obniżoną sprawnością intelektualną. Będzie to wiązało się, między innymi, z budowaniem przekonania u osób z obniżoną sprawnością intelektualną, że są kompetentni aby podejmować decyzje dotyczące tego, kto i w jaki sposób będzie dotykał ich ciała oraz, aby unikać wikłania lub angażowania się w niebezpieczne sytuacje społeczne.

A to ponownie odbija echem tak ważną potrzebę dostarczania osobom niepełnosprawnym intelektualnie wsparcia, wiedzy i rady w odpowiednim czasie i w sposób, który jest adekwatny do wieku, stadium rozwojowego i poziomu rozwoju poznawczego.

Podsumowując…

 

Seksualność osób z obniżoną sprawnością intelektualną jest niewątpliwie nadal tematem skrywającym wiele niewyjaśnionych wątków dla rodziców i profesjonalistów.

To trudne społecznie zagadnienie, ponieważ społeczeństwo polskie nie wypracowało jeszcze jednolitej, a przy tym adekwatnej koncepcji seksualności człowieka niepełnosprawnego intelektualnie. To sprawia, że obszar ten jest niezwykle żyzny dla wielu stereotypów i uprzedzeń, a także lęków społecznych. Efektem tego są takie oddziaływania środowiskowe (rodzinne i pozarodzinne), które zagrażają prawidłowemu rozwojowi seksualnemu, a nie wspierają jego właściwy przebieg.

Dlatego tak ważna jest praca z rodzicami dziecka niepełnosprawnego intelektualnie, mająca na celu wsparcie i przygotowanie ich do wyzwań, jakie niesie ze sobą rozwój seksualny w cyklu życia własnego dziecka. To pomoc rodzicom w tym, aby dostrzegali zmiany rozwojowe w seksualności swojego dziecka niepełnosprawnego intelektualnie przed okresem dorastania.

Niewątpliwie słuszną przesłanką jest też to, aby profesjonaliści zatroszczyli się o kształtowanie u rodziców przekonania, że zapewniając edukację seksualną własnym dzieciom i dbając o jej jakość, nie tylko chronią je przed nadużyciami, ale przede wszystkim zapewniają im optymalną jakość funkcjonowania na wielu płaszczyznach.

down3

Przypisy:

(1) Populacja osób z niepełnosprawnością intelektualną jest bardzo zróżnicowana, nie tylko ze względu na wyróżnione stopnie, ale także z powodu  różnych zespołów (np. Zespół Downa, Williamsa) i dysfunkcji sprzężonych (np. epilepsja, FAS, zaburzenia emocjonalne),  które w swoim obrazie klinicznym mają obniżoną sprawność intelektualną.  To często wyklucza ujednolicenie, nawet w obrębie jednego stopnia.

(2) Takich oddziaływań, które obejmują nie tylko rodzinę ofiary, ale również instytucje, do której uczęszcza.

Powiązane artykuły:

Reklamy

About psychologiaity.com

psycholog dr n.społ. Ewa Łodygowska

Dyskusja

Możliwość komentowania jest wyłączona.